Güney Afrika Sinemasının Özgürleşmesi: Apartheid Dönemi ve Sonrası

Melih Dinçer

Abstract


Güney Afrika’da 1948 yılında başlayan Apartheid rejimi 27 Nisan 1994 yılında gerçekleştirilen ülkenin ilk ve çok partili demokratik seçimlerine kadar hâkim yönetim anlayışı olmuştur. Apartheid rejimi hükümetleri medyayı kendi kontrolleri altında tutmak için hem yasalardan hem de idari kontrol gücünden yararlanmıştır. Daniel François Malan ile başlayan ve 1960’larda zirveye ulaşan Apartheid rejimi basını ve tüm medyayı kontrol altına almıştır. Afrikaanca dilinde yayın yapan basın kuruluşları rejimin sözcüsü gibi hareket ederken, muhalif İngilizce basın sansüre maruz bırakılmıştır. Radyo ve televizyon sektörleri de Güney Afrika Yayın Kurumu (South African Broadcasting Corporation – SABC) tarafından kontrol edilmiş ve kurum tam anlamıyla 1980’lerin ikinci yarısından itibaren başlayacak olan liberalleşme dalgasına kadar televizyon ve radyo alanında ülkedeki tekel konumunu korumuştur. Sinemada durum bundan farklı değildir. A Şeması ve B Şeması sübvansiyonlarıyla Apartheid hükümetleri sinema sektörünü kontrol etmiş ve filmlerin otosansüre bağlı olmasını sağlamıştır. Apartheid ideolojisine aykırı filmlerin veya eleştirel filmlerin özgür bir şekilde halka gösterilmesi mümkün olmamıştır. Örneğin, eleştirel bir filmin yönetmeni olan Gibson Kente, How Long (1976) filminin içeriği yüzünden tutuklanmıştır. 1980 – 1990 döneminde üçüncü sinema ve eleştirel filmlerin yükselişe geçmesi ülkenin içinde bulunduğu siyasal ortamla direkt olarak bağlantılıdır. Apartheid rejiminin zayıflaması üzerine üçüncü kuşak sinema ve eleştirel filmler mevcut rejime karşı çok önemli bir sanat aracı olarak karşı durmuştur. Sistem ve hükümet eleştirisi yapmışlardır. Eleştirel filmler ve üçüncü sinema Apartheid rejiminin çözülme yıllarında demokrasi mücadelesini destekler nitelikte Apartheid eleştirisi yapmışlardır. Bu kuşağın en önemli özelliği rejim ve sistem eleştirisi yapmasıdır.

Sinema alanına özgürlüğü getiren iki husus vardır. Birincisi, Güney Afrika’nın 1980’lerden itibaren büyük bir yıkıma sebep olabilecek bir iç savaşa doğru sürüklenmesidir. Bundan çekinen Apartheid hükümetleri sadece sinemayı değil, basın ve televizyon olmak üzere birçok medya alanını kısmen de olsa özgürleştirmiştir. Baskıları hafifletmiş ve muhalif gazetelerin yayınlarına izin verilmiştir. Bu ortamdan faydalanan yönetmen ve yapımcılar 1980 – 1990 döneminde üçüncü sinema kuşağını ve eleştirel filmleri beyaz perdeye aktarmışlardır. Sinema alanına özgürlüğü getiren ikinci ve en önemli husus siyasal dönüşümdür. Siyasal dönüşümün neticesinde demokrasiye geçilmesinin temel sebepleri uluslararası baskı, Güney Afrika’ya uygulanan ambargolar, siyahların silahlı mücadelesi ve ülkenin uluslararası toplumdan izole edilmesidir. Sinema Apartheid döneminde hükümetlerin baskısı altındayken siyasal dönüşümden sonra özgürlük ortamına kavuşmuştur. Siyasal dönüşümün en önemli ayağı olan anayasa çalışmaları neticesinde 1996 Anayasası yapılmıştır. Bu anayasada medya ve ifade özgürlüğü garanti altına alınmıştır. İfade özgürlüğünün anayasal garanti altına alınması ırksal çeşitliliği ve demokrasisi sayesinde 2000’lerin başında gökkuşağı ulusu olarak nitelenen Güney Afrika’da sinemacıların özgür bir şekilde sanatını icra etmesine olanak tanımıştır. Siyahlar sinemada ayrıma ve ırksal kategorizasyona bağlı olmadan özgür bir şekilde sanatçı ve yapımcı olarak faaliyet göstermeye başlamışlar ve eleştirel yönü kuvvetli filmler çekebilmişlerdir.

Makalenin amacı Güney Afrika’da sinemanın Apartheid döneminde ve sonrasındaki değişimini, bu değişimde üçüncü sinema dalgasının etkisini ortaya koymaktır. Bunu anlatabilmek aynı zamanda Apartheid rejiminin siyasal tarihine de değinmeyi gerekli kılar. Güney Afrika’da sinema siyasetten ayrı düşünülemez. Apartheid rejimi sinemayı sansür ve başka araçlarla kontrol altında tutmuştur. Apartheid hükümetlerinin baskısı yumuşadıkça sinemada özgür sesler duyulabilmiştir. Apartheid rejiminin çökmesiyle sinema aktörleri ve yapımcılarının özgürleştiğini görüyoruz. Makalede bu amaca uygun olarak yöntem seçiminde hassasiyetle davranılmış ve gelenekselci – tarihselci yöntem seçilmiştir. Sinemanın gelişimini ve değişimini sosyal ve siyasal bağlamından kopartamayız. Bu sebeple sosyal vakaları bir laboratuvar ortamında çalışmayı öneren davranışsalcı yöntemin yerine tarihsel ve sosyal bağlamında değerlendiren gelenekselci – tarihselci yaklaşım benimsenmiştir. Raymond Aron sosyal bilimlerde ve uluslararası ilişkiler çalışmalarında gelenekselciliği benimseyen bilim insanlarından biridir. Aron’a göre, sosyal vakalar yaşanan sosyal ve siyasal bağlamından kopartılamazlar. Bu sebeple makalede sinemanın gelişimi tarihsel ve sosyal olaylar bağlamında ele alınmış ve gelenekselci yöntem benimsenmiştir.


Full Text:

PDF

References


Bakari Imruh ve Mbye Cham, (1996). African Experiences of Cinema, London: British Film Institute, Aktaran: Moyer-Duncan.

BAMPFA, Mapantsula, https://bampfa.org/event/mapantsula-1 [Erişim: 25 Haziran 2020].

Benneyworth Garth (2017). ‘’Rolling up Rivonia: 1962–1963’’, South African Historical Journal, Vol.69, No.3, 404– 417.

Biryıldız Esra ve Zeynep Çetin Erus, (2007). Üçüncü Sinema ve Üçüncü Dünya Sineması, İstanbul: Es Yayınları.

Buchsbaum Jonathan, (2001). ‘’A Closer Look at Third Cinema’’, Historical Journal of Film, Radio and Television, Cilt.21, Sayı.2, 153-166.

Buntman Fran Lisa (2003). Robben Island and Prisoner Resistance to Apartheid, Cambridge: Cambridge University Press.

Clarno Andy ve Martin J. Murray, (2013). ‘’Policing in Johannesburg after apartheid’’, Social Dynamics, Cilt.39, Sayı.2, 210–227.

Davies Matt, (1990). ‘’Mapantsula and the Culture of Resistance in South Africa’’, Africa Today, Cilt.37, Sayı.1, 97-99.

Dinçer Melih, (2020). “Analysis of the Sino – Swiss Free Trade Agreement from the Perspective of Norman Angell”, İstanbul Aydın Üniversitesi Dergisi, Cilt.12, Sayı.2, 101-116.

Dovey Lindiwe ve Angela Impey, (2010). ‘’African Jim: sound, politics, and pleasure in early ‘black’ South African cinema’’, Journal of African Cultural Studies, Cilt.22, Sayı.1, 57–73.

Elsaesser Thomas ve Warren Buckland, (2002). Studying Contemporary American Film: A Guide to Movie Analysis, London: Arnold Publishing.

Evans Martha (2017). Speeches that Shaped South Africa: From Malan to Malema, Cape Town: Penguin Books.

Grainge Paul, Mark Jancovich ve Sharon Monteith, (2012). Film Histories: An Introduction and Reader, Edinburgh: Edinburgh University Press.

Guelke Adrian (2005). Rethinking the Rise and Fall of Apartheid, Hampshire: Palgrave Macmillan.

Mathabane Mark, (2006). Kaffir Boy, Scribner.

Morgenthau Hans, (1948). Politics among Nations, New York: Alfred Knopf.

Moyer-Duncan Cara, (2011). ‘’New Directions, No Audiences’’, Critical Interventions, Cilt.5, Sayı.1, 64-80.

Paleker Gairoonisa, ‘’Creating a ‘black film industry’: State intervention and films for African audiences in South Africa, 1956-1990’’, (University of Cape Town, the Department of Historical Studies, Yayınlanmamış Doktora Tezi, 2009).

Paleker, Gairoonisa, (2010). ‘’The B-Scheme subsidy and the ‘black film industry’ in apartheid South Africa, 1972–1990’’, Journal of African Cultural Studies, Cilt.22, Sayı.1, 91–104.

Paleker Gairoonisa, (2014). ‘’The State, Citizens and Control: Film and African Audiences in South Africa, 1910–1948’’, Journal of Southern African Studies, Cilt.40, Sayı.2, 309–323.

Parliament of South Africa, Population Registration Act, Kanun Numarası: 30, Kanun Yılı: 1950.

Parliament of South Africa, Unlawful Organizations Act, Kanun Numarası: 34, Kanun Yılı: 1960.

Parliament of South Africa, the National Film and Video Foundation Act, Kanun Numarası: 73, Kanun Yılı: 1997.

Poyraz Emel ve Melih Dinçer, (2016). ‘’Küreselleşen Dünyada Türkiye’nin Kamu Diplomasisi Faaliyetleri’’, Intermedia International e-Journal, 3(1), 30-48.

Sarto Ana del, (2005). ‘’Cinema Novo and New/Third Cinema Revisited: Aesthetics, Culture and Politics’’, Chasqui, Cilt.34, Özel Sayı: 1, 78-89.

The National Film and Video Foundation, Main Objectives, http://nfvf.co.za/home/index.php?ipkContentID=233&ipkMenuID=74 [Erişim: 4 Ağustos 2019].

The National Film and Video Foundation, Economic Impact of the South African Film Industry.

The National Film and Video Foundation, Annual Box Office Report 2018.

Tomaselli Keyan, (2014). The Cinema of Apartheid: Race and Class in South African Film, Oxon: Routledge.

Willemen Paul, (2013). ‘’Historical memorandum: notions of Third Cinema’’, Inter-Asia Cultural Studies, Cilt.14, Sayı.1, 94–95.




DOI: http://dx.doi.org/10.21645/intermedia.2020.86

Refbacks

  • There are currently no refbacks.


Copyright (c) 2020 Intermedia International e-Journal ISSN:2149-3669

Creative Commons License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.

 

Indexing and Abstracting Services

doi indexes_proquest indexes_citefactor indexes_dergipark indexes_dergipark indexes_research_bib        

 

Mailing Address

Intermedia International e-Journal 
Medya ve İletişim Bölümü
Örnek Tepe Mah, İmrahor Caddesi
No: 88/2 Z-42, 34445 Beyoğlu, İstanbul, Türkiye

E-mail : intermedia@ticaret.edu.tr

 

Intermedia International e-Journal ISSN:2149-3669

Creative Commons Lisansı
Bu eser Creative Commons Atıf-GayriTicari 4.0 Uluslararası Lisansı ile lisanslanmıştır.